Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz Politechnika Bydgoska im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich wyrażają głębokie zaniepokojenie sposobem kształtowania regionalnej polityki finansowania nauki, badań i innowacji w województwie kujawsko-pomorskim.

Nasze stanowisko nie jest sprzeciwem wobec idei wzmacniania innowacyjności regionu. Przeciwnie: uczelnie publiczne od lat prowadzą badania naukowe, realizują projekty B+R, świadczą usługi badawcze, współpracują z przedsiębiorstwami, rozwijają transfer technologii i komercjalizację wyników badań. Jesteśmy naturalnym i podstawowym zapleczem naukowo-badawczym województwa. I prowadzimy te działania z sukcesem.

Nie możemy jednak zaakceptować modelu, w którym znacząca część środków przeznaczonych na rozwój potencjału badawczego, innowacyjnego i komercjalizacyjnego regionu jest koncentrowana w jednej spółce, pozostającej poza systemem instytucjonalnym szkolnictwa wyższego i nauki, podczas gdy publiczne uczelnie regionu zostają pozbawione realnego, bezpośredniego i przewidywalnego dostępu do instrumentów finansowania, które pierwotnie miały służyć wzmacnianiu ich potencjału.

1. Uczelnie działały w dobrej wierze i wspierały pierwotną koncepcję Centrum Czochralskiego

W latach 2021-2022 uczelnie publiczne województwa kujawsko-pomorskiego uczestniczyły w rozmowach dotyczących Kujawsko-Pomorskiego Centrum Naukowo-Technologicznego im. prof. Jana Czochralskiego w przekonaniu, że będzie to instytucja parasolowa, sieciująca istniejący potencjał naukowy, infrastrukturalny i ekspercki regionu.

Tak rozumieliśmy pierwotne założenia: Centrum miało wspierać współpracę nauki i biznesu, transfer wiedzy, komercjalizację technologii, tworzenie regionalnej oferty usług B+R+I oraz uzupełnianie braków infrastrukturalnych w sposób powiązany z realnymi kompetencjami zespołów badawczych działających na uczelniach. W dokumentach koncepcyjnych wskazywano, że projekt ma mieć charakter partnerski, obejmować uczelniane centra transferu technologii i instytucje otoczenia biznesu oraz rozwijać sieciowanie oferty usług B+R+I, transfer wiedzy i komercjalizację technologii.

Również prezentowana we wrześniu 2023 r. koncepcja KPCNT mówiła o budowaniu systemu sieciowego wspierającego rozwój innowacji w regionie, o trwałych powiązaniach między uczelniami, jednostkami badawczymi, otoczeniem biznesu i przedsiębiorstwami oraz o współpracy najważniejszych ośrodków naukowo-badawczych Pomorza i Kujaw.

W tym duchu uczelnie podpisywały listy intencyjne i uczestniczyły w pracach analitycznych. Szczególnie istotnym dokumentem była „Analiza infrastruktury B+R w województwie kujawsko-pomorskim” z października 2022 r., przygotowana we współpracy z interesariuszami regionalnego ekosystemu nauki, B+R i innowacji. Raport zakładał identyfikację istniejącej infrastruktury, kompetencji zespołów badawczych, form współpracy z biznesem oraz potrzeb doposażenia uczelni i laboratoriów.
Co ważne, raport jednoznacznie wskazywał, że sama infrastruktura ma ograniczoną wartość bez kompetencji zespołów, które potrafią ją wykorzystać. Autorzy pisali, że ograniczenie problemu do zakupu infrastruktury jest „stawianiem wozu przed koniem”, a punktem wyjścia powinny być kompetencje zespołów badawczych i ich potencjał współpracy z otoczeniem gospodarczym.

2. W 2023 roku nastąpiła istotna zmiana koncepcji

W toku dalszych prac doszło jednak do zasadniczej zmiany modelu. Środki, które na wcześniejszym etapie były rozumiane jako instrument wspierający także uczelnie wyższe, zostały w praktyce skoncentrowane wokół projektu KPCNT.

Potwierdza to protokół z VI posiedzenia Komitetu Monitorującego program Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza 2021-2027 z 18-19 września 2023 r. Przedstawicielka UMK przypomniała tam, że na etapie konsultacji programu część alokacji była początkowo wydzielona dla uczelni wyższych, a następnie Instytucja Zarządzająca zdecydowała, że środki te zostaną „wchłonięte” przez projekt KPCNT, co miało umożliwić uczelniom dostęp do nich w ramach tego projektu.

Jednocześnie w toku tej samej dyskusji padło stwierdzenie, że w przedsięwzięciu nie ma i nie będzie „surowych środków” dla uczelni wyższych, chyba że zmieni się sytuacja finansowa. Wypowiedzi z protokołu pokazują również, że sam projekt przeszedł zmianę: wprost stwierdzono, że „w 2021 roku była inna koncepcja, a w międzyczasie nastąpiła zmiana”.

Jest to punkt kluczowy. Uczelnie nie wycofały się z wcześniej uzgodnionego modelu. To model, na który uczelnie wyrażały poparcie w latach 2021-2022, został zmieniony. Pierwotna idea instytucji parasolowej, wspierającej istniejący potencjał uczelni i regionalnego ekosystemu B+R, została zastąpiona rozwiązaniem, w którym środki i odpowiedzialność za wskaźniki koncentrowane są wokół jednej spółki.

3. Nie można przerzucać na uczelnie odpowiedzialności za wskaźniki, których nie mogły realizować od początku perspektywy

Osobnym problemem jest obecny tryb rozmów dotyczących ewentualnego przekazania części środków uczelniom. Spotkania z Marszałkiem i przedstawicielami Urzędu Marszałkowskiego rzeczywiście się odbyły. Poczyniono na nich pewne ustalenia. Jednak ostatecznie przedstawiona formuła odbiega od tego, co było przedmiotem rozmów.

Problem nie sprowadza się wyłącznie do wysokości wkładu własnego. Dotyczy przede wszystkim zasad realizacji projektu, czasu jego wykonania oraz wskaźników.
Perspektywa finansowa obejmuje lata 2021-2027. Gdyby uczelnie miały realny dostęp do środków od początku perspektywy - lub przynajmniej od lat 2022-2023 - mogłyby zaplanować działania badawcze, komercjalizacyjne, infrastrukturalne i usługowe w sposób racjonalny. Tymczasem obecnie proponuje się im wejście do projektu na końcowym etapie, z uruchomieniem środków najwcześniej na przełomie 2026 i 2027 r., przy jednoczesnym oczekiwaniu realizacji wskaźników, które pierwotnie miały być osiągane przez cały okres programowania.

W ocenie uczelni jest to możliwe jedynie przy przyjęciu takiego modelu, który pozwala realnie wykorzystać istniejące kompetencje badawcze i usługowe uczelni, w szczególności poprzez usługi badawcze, zlecenia B+R, ekspertyzy, badania kontraktowe i inne formy współpracy z otoczeniem gospodarczym. Takie rozwiązanie było sygnalizowane podczas rozmów. Jeżeli jednak na poziomie roboczym zostaje ono odrzucone, uczelnie nie mogą przyjąć odpowiedzialności za realizację wskaźników w formule, która jest nieracjonalna, ryzykowna i nieadekwatna do czasu pozostającego do końca perspektywy.

Dlatego należy jasno powiedzieć: uczelnie nie odrzucają wsparcia finansowego dla nauki i innowacji. Odrzucają natomiast rozwiązanie, którego warunki uniemożliwiają odpowiedzialne, efektywne i zgodne z misją uczelni wykorzystanie środków publicznych.

4. Narracja, że uczelnie nie prowadzą komercjalizacji i usług B+R, jest nieprawdziwa

Zdecydowanie odrzucamy twierdzenia, że uczelnie publiczne województwa kujawsko-pomorskiego nie prowadzą działalności komercjalizacyjnej, usług badawczych lub współpracy z gospodarką.

Takie twierdzenia są sprzeczne zarówno z danymi posiadanymi przez uczelnie, jak i z dokumentami przygotowywanymi na potrzeby samorządu województwa. Już analiza infrastruktury B+R z 2022 r. zawierała osobne części dotyczące danych pozyskanych od Politechniki Bydgoskiej, UKW i UMK, obejmujące m.in. patenty, badania zlecone, wartość badań zleconych oraz wspólne projekty B+R.

Raport wskazywał, że UMK posiada największy potencjał B+R w regionie, znacząco przewyższający pozostałe ośrodki pod względem liczby projektów w bazie RAD-on. Zidentyfikowano w nim projekty z zakresu medycyny i genetyki, biologii i środowiska, agri-biologii i agri-chemii, materiałoznawstwa, fizyki kwantowej, fotoniki, ultra-precyzyjnych pomiarów i astrofizyki, podkreślając interdyscyplinarny charakter wielu działań UMK.

Raport odnotowywał również potencjał B+R Politechniki Bydgoskiej, zwłaszcza w obszarach technologii rolniczych, materiałoznawstwa, IT, recyklingu, energii odnawialnej, mechaniki i telekomunikacji, a także potencjał UKW w obszarach psychofizjologii, psychiatrii, materiałoznawstwa, druku 3D, IT, przetwórstwa spożywczego i medtech.

Oczywiście uczelnie są świadome, że system współpracy nauka-biznes wymaga dalszego profesjonalizowania. Raport z 2022 r. wskazywał m.in. na potrzebę stworzenia profesjonalnej oferty usług B+R, usprawnienia ścieżek kontaktu z przedsiębiorcami, wzmocnienia kompetencji centrów transferu technologii i spółek celowych oraz rozwoju instrumentów takich jak vouchery badawcze. Nie oznacza to jednak, że uczelnie nie prowadzą działalności komercjalizacyjnej. Oznacza to, że należy wzmacniać istniejący potencjał, a nie go pomijać. Zebrane przez uczelnie aktualne dane za lata 2017-2025 pokazują, że ten trend rozwojowy w zakresie B+R+I jest silny. Wyraźnie widać, że Politechnika Bydgoska jako uczelnia techniczna ma silną pozycję w zakresie twardych B+R, zaś UMK w zakresie realizacji szeroko rozumianych prac badawczych. Wspólnie z UKW uczelnie te tworzą rozwinięty ekosystem innowacji.

Uczelnie dokonały przeglądu wskazywanych przez Marszałka obszarów w okresie od 2017 roku do końca 2025. UMK, UKW i PB uzyskały w tym okresie:

5. Środki publiczne powinny wzmacniać istniejący system nauki, a nie budować wobec niego równoległą strukturę

Nasze stanowisko dotyczy nie tylko jednego projektu, lecz logiki regionalnej polityki rozwoju. Województwo kujawsko-pomorskie nie zbuduje trwałej innowacyjności bez silnych uczelni publicznych.

To uczelnie kształcą kadry dla gospodarki, prowadzą badania podstawowe i stosowane, utrzymują laboratoria, rozwijają zespoły naukowe, pozyskują granty krajowe i międzynarodowe, współpracują z przedsiębiorcami, tworzą własność intelektualną i odpowiadają za długofalowy rozwój kompetencji regionu. Instytucje otoczenia biznesu, spółki celowe, parki technologiczne i centra koordynujące mogą odgrywać ważną rolę, ale nie mogą zastępować uczelni jako głównych instytucji wytwarzających wiedzę, technologie i kadry.

Tymczasem obecny model prowadzi do ryzyka powstania struktury równoległej: finansowanej ze środków przeznaczonych na naukę, badania i innowacje, ale niezintegrowanej instytucjonalnie z systemem szkolnictwa wyższego i nauki. Taki model nie buduje synergii. Generuje napięcia, dublowanie kompetencji, rozproszenie odpowiedzialności i ryzyko nieefektywnego wykorzystania środków publicznych.

Warto przypomnieć, że sami autorzy analizy z 2022 r. rekomendowali, aby decyzje o alokacji zasobów KPCNT i monitorowaniu agend badawczych były podejmowane przez ciało reprezentujące głównych interesariuszy regionu, w tym wiodących przedstawicieli regionalnych ośrodków akademickich, organizacji przedsiębiorców i samorządu.

6. Nie zgadzamy się z tezą, że obecne rozwiązania są konieczną konsekwencją decyzji Komisji Europejskiej

W debacie publicznej pojawia się sugestia, że przyjęty model był konsekwencją ograniczeń zewnętrznych, w tym stanowiska Komisji Europejskiej. Z dokumentów i porównań międzyregionalnych wynika jednak, że skala i sposób odcięcia uczelni publicznych od bezpośrednich środków na rozwój potencjału badawczego nie były nieuchronną konsekwencją decyzji Komisji Europejskiej, lecz rezultatem decyzji przyjętych na poziomie regionalnym.

Potwierdza to również sam przebieg dyskusji w Komitecie Monitorującym: mówiono o zmianie koncepcji, o wchłonięciu środków przez projekt KPCNT oraz o braku gwarancji dla wcześniejszych deklaracji wobec uczelni.

Jeżeli w innych województwach możliwe było przyjęcie rozwiązań umożliwiających bezpośrednie wzmacnianie uczelni i ich infrastruktury badawczej, to nie można przedstawiać obecnej sytuacji w województwie kujawsko-pomorskim jako rozwiązania wymuszonego zewnętrznie. Był to wybór polityki regionalnej. I jako taki może zostać skorygowany.

7. Oczekujemy zmiany modelu współpracy

Uczelnie publiczne województwa kujawsko-pomorskiego deklarują gotowość do dalszej współpracy z Samorządem Województwa na rzecz wzmacniania innowacyjności regionu. Warunkiem tej współpracy musi być jednak partnerski, przejrzysty i racjonalny model finansowania, oparty na realnym potencjale badawczym regionu, a nie na tworzeniu struktur równoległych wobec uczelni.

Dane zebrane przez UMK, UKW i Politechnikę Bydgoską za lata 2017-2025 pokazują, że uczelnie publiczne regionu nie są biernymi odbiorcami wsparcia, lecz aktywnymi wykonawcami badań, usług B+R, projektów międzynarodowych, komercjalizacji i współpracy z gospodarką. W tym okresie uzyskały łącznie ponad 1,08 mld zł projektów przypadających bezpośrednio na uczelnie, zrealizowały 3583 usługi badawcze, osiągnęły ponad 52,5 mln zł przychodów z usług badawczych i komercjalizacji oraz uzyskały 583 prawa ochronne. To pokazuje, że regionalna polityka innowacyjna powinna wzmacniać istniejący potencjał, a nie go omijać.

Oczekujemy zatem:

1. przywrócenia realnego, bezpośredniego i przewidywalnego finansowania potencjału badawczego uczelni publicznych regionu, zarówno w obecnej perspektywie, jak i szczególnie w przygotowaniu do nowej perspektywy finansowej UE od 2028 roku;
2. zmiany modelu funkcjonowania KPCNT tak, aby było ono rzeczywistą instytucją sieciującą i wspierającą uczelnie, przedsiębiorców oraz instytucje otoczenia biznesu, a nie strukturą przejmującą rolę uczelni i środki przeznaczone na rozwój regionalnego potencjału naukowo-badawczego;
3. uzgodnienia zasad realizacji projektów w taki sposób, aby wskaźniki, harmonogramy i formy kwalifikowalnych działań były możliwe do wykonania w czasie pozostającym do końca obecnej perspektywy finansowej;
4. uznania usług badawczych, badań zleconych, ekspertyz, projektów B+R, komercjalizacji, praw ochronnych oraz współpracy z przedsiębiorcami za realne i pełnoprawne formy realizacji celów innowacyjnych regionu;
5. powołania rzeczywistego mechanizmu współzarządzania środkami na naukę, badania i innowacje w regionie z udziałem UMK, UKW, Politechniki Bydgoskiej, innych uczelni, Samorządu Województwa, instytucji otoczenia biznesu oraz przedstawicieli przedsiębiorców;
6. przygotowania wspólnej regionalnej mapy potencjału B+R+I, która będzie punktem wyjścia do decyzji o finansowaniu infrastruktury, usług badawczych, laboratoriów, projektów wdrożeniowych i instrumentów komercjalizacji;
7. zaprzestania narracji deprecjonującej dorobek uczelni publicznych w zakresie badań, komercjalizacji i współpracy z gospodarką, ponieważ jest ona sprzeczna z danymi i szkodliwa dla interesu całego województwa.

8. Konkluzja

Spór nie dotyczy tego, czy region powinien inwestować w innowacje. Powinien. Spór dotyczy tego, czy ma to robić poprzez wzmacnianie istniejących uczelni publicznych i ich zespołów badawczych, jak dzieje się to w wielu regionach Polski i Europy, czy poprzez koncentrację środków w jednej strukturze, której rola wobec uczelni pozostaje niejasna.

W perspektywie finansowej 2021-2027 przyjęty model doprowadził do osłabienia bezpośredniego finansowania regionalnego systemu nauki. Stało się to w czasie, gdy uczelnie publiczne województwa kujawsko-pomorskiego wykazywały rosnącą aktywność w zakresie projektów B+R, usług badawczych, komercjalizacji i współpracy międzynarodowej. Oznacza to, że pominięto potencjał, który należało wzmacniać.

Uczelnie publiczne województwa kujawsko-pomorskiego nie są przeszkodą dla innowacyjności regionu. Są jej podstawowym warunkiem. To one tworzą wiedzę, kształcą kadry, utrzymują laboratoria, realizują projekty badawcze, współpracują z przedsiębiorstwami i budują kompetencje, bez których trwała innowacyjność województwa nie jest możliwa.

Dlatego oczekujemy korekty obecnych decyzji, powrotu do partnerskiego modelu współpracy oraz stworzenia takiego systemu finansowania nauki, badań i innowacji, który będzie wzmacniał cały regionalny ekosystem wiedzy: uczelnie, przedsiębiorców, instytucje otoczenia biznesu i samorząd. 

Szczególnie ważne jest przygotowanie nowego modelu na perspektywę finansową UE od 2028 roku. Województwo kujawsko-pomorskie nie może powtórzyć błędu obecnej perspektywy. Środki na innowacje muszą trafiać tam, gdzie istnieją kompetencje, zespoły, infrastruktura, doświadczenie projektowe i realna zdolność do współpracy z gospodarką.

Tylko taki model może służyć mieszkańcom województwa kujawsko-pomorskiego, gospodarce regionu i jego długofalowej konkurencyjności.